Na czym polega stwierdzenie nieważności umowy kredytu frankowego?
Umowy powiązane z kursem franka szwajcarskiego zawierały mechanizmy indeksacji lub denominacji, które wpływały na sposób ustalania salda zadłużenia i wysokości rat. Tak się składa, że to właśnie te postanowienia określające sposób przeliczania kredytu stały się jednym z najważniejszych przedmiotów sporów kredytobiorców z bankami.
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) oraz Sądu Najwyższego istotnie ukształtowało sytuację prawną frankowiczów. Szczególne znaczenie mają niedozwolone postanowienia umowne, czyli tzw. klauzule abuzywne. Niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Jeżeli po ich pominięciu umowa nie może dalej obowiązywać zgodnie z prawem krajowym, konsekwencją może być stwierdzenie nieważności całej umowy.
Uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, potwierdziła również, że w takim przypadku kredytobiorcy i bankowi przysługują odrębne roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 Kodeksu cywilnego.
Na czym polega unieważnienie kredytu frankowego w praktyce i co dzieje się z dotychczas spłaconymi ratami?
Na czym polega unieważnienie umowy kredytu frankowego?
Stwierdzenie nieważności umowy frankowej oznacza, że umowa kredytu nie może stanowić podstawy prawnej świadczeń spełnianych przez strony. Konsekwencją jest konieczność rozliczenia świadczeń spełnionych wcześniej przez bank i kredytobiorcę. Znaczenie ma przy tym nie samo powiązanie kredytu z frankiem szwajcarskim, lecz treść konkretnej umowy oraz znajdujące się w niej postanowienia.
Nieważność umowy od początku
Stwierdzenie nieważności umowy oznacza co do zasady, że nie może ona stanowić podstawy prawnej świadczeń spełnianych przez strony od chwili jej zawarcia. Powstaje wówczas konieczność rozliczenia świadczeń spełnionych przez kredytobiorcę i bank w wykonaniu tej umowy. Istotne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. SN potwierdził między innymi, że jeżeli bez niedozwolonego postanowienia określającego sposób ustalania kursu waluty umowa nie może dalej wiązać, kredytobiorcy i bankowi przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy.
Unieważnienie umowy kredytowej a odfrankowienie
Stwierdzenie nieważności umowy frankowej należy odróżnić od tzw. odfrankowienia, czyli używanego w praktyce określenia dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych postanowień związanych z mechanizmem walutowym. Pierwsze rozwiązanie prowadzi do stwierdzenia nieważności całej umowy. Odfrankowienie zakłada natomiast usunięcie niedozwolonych postanowień dotyczących powiązania zobowiązania z kursem CHF przy pozostawieniu pozostałej części umowy w mocy. Ocena, czy możliwe jest dalsze wykonywanie umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych, zależy od jej treści. Dlatego przed sformułowaniem żądania pozwu konieczna jest indywidualna analiza umowy kredytowej.
Klauzule abuzywne – dlaczego umowy frankowe upadają?
Podstawą wielu spraw frankowych są niedozwolone postanowienia umowne dotyczące sposobu przeliczania zobowiązania. Sam fakt zawarcia umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego do CHF nie przesądza jeszcze o jej nieważności. Sąd bada konkretne postanowienia oraz ich znaczenie dla całej konstrukcji umowy.
Mechanizm indeksacji i denominacji
Kredyty frankowe występowały między innymi jako kredyty indeksowane oraz denominowane do franka szwajcarskiego. Mechanizmy te wykorzystywały kurs CHF do określania wysokości zobowiązania lub świadczeń związanych ze spłatą kredytu. Jeżeli postanowienia regulujące przeliczenia mają charakter niedozwolony, nie wiążą konsumenta. Kluczowe staje się wówczas ustalenie, czy po ich usunięciu umowa kredytowa może nadal funkcjonować. Jeżeli nie jest to możliwe, konsekwencją może być nieważność całej umowy.
Tabele kursowe banku a abuzywność postanowień umowy
Szczególne znaczenie w sprawach frankowych mają postanowienia odsyłające do tabel kursowych banku. Problem powstaje, gdy umowa nie określa przejrzystych i obiektywnych zasad ustalania kursu, pozostawiając bankowi możliwość jednostronnego wpływania na wysokość świadczeń kredytobiorcy. Ocena klauzul abuzywnych dokonywana jest na tle konkretnej umowy i okoliczności jej zawarcia. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) ma w tym zakresie istotne znaczenie dla standardu ochrony konsumenta.
Brak informacji o ryzyku walutowym
Przy ocenie umowy znaczenie ma również sposób przedstawienia kredytobiorcy ryzyka wynikającego z powiązania zobowiązania z kursem franka szwajcarskiego. Konsument powinien otrzymać informacje pozwalające zrozumieć ekonomiczne konsekwencje podpisania umowy i możliwy wpływ zmian kursu CHF na jego zobowiązanie. Samo podpisanie dokumentu dotyczącego ryzyka nie przesądza jeszcze o prawidłowym wykonaniu obowiązków informacyjnych. Zakres przekazanych informacji oraz konstrukcja konkretnej umowy mogą więc stać się przedmiotem analizy podczas sprawy frankowej.
Pozew o unieważnienie kredytu frankowego – od czego zacząć?
Złożenie pozwu powinno poprzedzać ustalenie, czy postanowienia konkretnej umowy dają podstawę do żądania stwierdzenia jej nieważności. Analiza obejmuje przede wszystkim zapisy dotyczące indeksacji lub denominacji, zasad ustalania kursu CHF oraz informacji przekazanych kredytobiorcy przed podpisaniem umowy.
Jakie dokumenty przygotować?
Podstawowym dokumentem jest umowa kredytowa wraz z aneksami. Potrzebne mogą być również regulaminy obowiązujące w dniu zawarcia umowy, harmonogramy spłat, zaświadczenie banku przedstawiające historię wpłat oraz dokumentacja dotycząca uruchomienia kredytu. Komplet materiałów pozwala przeprowadzić analizę umowy i obliczyć żądania, które następnie znajdą się w pozwie o unieważnienie umowy.
Analiza umowy i reklamacja do banku
Kancelaria adwokacka w pierwszej kolejności ocenia postanowienia umowy oraz możliwe skutki ich zakwestionowania. Jeżeli analiza umowy wskazuje na występowanie klauzul abuzywnych, kolejnym etapem może być skierowanie do banku reklamacji lub wezwania zawierającego roszczenia kredytobiorcy. Odpowiedź banku oraz wcześniejsza korespondencja dotycząca kredytu powinny zostać zachowane. Dokumenty mogą mieć znaczenie podczas późniejszego postępowania sądowego.
Jak wygląda sprawa frankowa w sądzie i ile trwa?
Po złożeniu pozwu rozpoczyna się postępowanie, podczas którego sąd ocenia treść umowy, przedstawione żądania oraz materiał dowodowy. Czas trwania sprawy frankowej zależy między innymi od obciążenia konkretnego sądu i przebiegu postępowania.
Przebieg postępowania i dowody
Istotną część materiału dowodowego stanowią dokumenty związane z kredytem. Sąd analizuje umowę, regulaminy i pozostałą dokumentację, a także stanowiska przedstawione przez kredytobiorcę i bank. Postępowanie ma doprowadzić do ustalenia, czy kwestionowane postanowienia są niedozwolone oraz czy po ich wyeliminowaniu umowa może nadal obowiązywać.
Zeznania kredytobiorcy
Sąd może również przesłuchać kredytobiorcę. Pytania mogą dotyczyć okoliczności zawarcia umowy, przedstawionych informacji o ryzyku walutowym oraz przebiegu procesu poprzedzającego podpisanie dokumentów. Zeznania powinny przedstawiać rzeczywisty przebieg zdarzeń. Rolą pełnomocnika jest przygotowanie klienta do rozprawy poprzez wyjaśnienie jej przebiegu i znaczenia poszczególnych czynności procesowych.
Apelacja
Wyrok sądu pierwszej instancji nie zawsze kończy spór. Strona, która kwestionuje rozstrzygnięcie, może skorzystać z przewidzianych prawem środków zaskarżenia. Sprawa trafia wówczas do sądu drugiej instancji. Prawomocne zakończenie postępowania pozwala co do zasady na ostateczne uporządkowanie wzajemnych rozliczeń stron oraz kwestii związanych z zabezpieczeniem kredytu.
Rozliczenie z bankiem po unieważnieniu umowy
Stwierdzenie nieważności umowy frankowej oznacza konieczność rozliczenia świadczeń spełnionych w czasie jej wykonywania. Kredytobiorca może dochodzić zwrotu świadczeń spełnionych na rzecz banku, natomiast po stronie banku powstaje co do zasady roszczenie o zwrot kapitału wypłaconego kredytobiorcy. Roszczenie banku również podlega przepisom o przedawnieniu.
Teoria dwóch kondykcji
Rozliczenie po unieważnieniu umowy frankowej opiera się na założeniu, że roszczenie kredytobiorcy oraz roszczenie banku mają charakter samodzielny. Kierunek ten potwierdził Sąd Najwyższy m.in. w uchwale III CZP 6/21 z 7 maja 2021 r. Bank i kredytobiorca dochodzą więc zwrotu własnych świadczeń, zamiast automatycznego rozliczenia jedynie powstałej między nimi różnicy.
Zwrot rat i zwrot kapitału
Po stwierdzeniu nieważności umowy kredytowej bank powinien zwrócić świadczenia otrzymane na podstawie nieważnej umowy, natomiast kredytobiorca rozlicza kwotę kapitału kredytu. Kończy się również zobowiązanie do dalszego spłacania kredytu wynikające z umowy uznanej za nieważną. Istotne pozostaje też orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. TSUE w wyroku z 15 czerwca 2023 r. w sprawie C-520/21 zakwestionował możliwość dochodzenia przez bank od konsumenta świadczeń wykraczających poza zwrot kapitału wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy oraz, w odpowiednich przypadkach, ustawowe odsetki za opóźnienie związane z roszczeniem o jego zwrot.
Odsetki za opóźnienie
Kredytobiorca może dochodzić również odsetek ustawowych za opóźnienie od należnych mu świadczeń. Ustalenie momentu, od którego bank pozostaje w opóźnieniu, powinno uwzględniać treść zgłoszonego żądania oraz aktualne orzecznictwo dotyczące ochrony konsumentów w sprawach kredytów powiązanych z walutą obcą.
Po wyroku – hipoteka, BIK i podatek
Prawomocny wyrok stwierdzający nieważność umowy niekoniecznie oznacza koniec wszystkich formalności. Kredytobiorca powinien jeszcze uporządkować kwestie związane z zabezpieczeniem kredytu oraz informacjami dotyczącymi zobowiązania.
Wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej
Stwierdzenie nieważności umowy kredytu prowadzi do zakwestionowania istnienia wierzytelności wynikającej z tej umowy, której zabezpieczeniu służyła hipoteka. Po prawomocnym zakończeniu postępowania kredytobiorca może podjąć działania zmierzające do wykreślenia hipoteki z księgi wieczystej. Istotna jest treść wydanego orzeczenia oraz dokumenty, którymi dysponuje kredytobiorca. Bank może złożyć oświadczenie zawierające zgodę na wykreślenie hipoteki, potocznie określane jako list mazalny. Podstawą wniosku może być również prawomocny wyrok, jeżeli jego treść pozwala wykazać nieważność umowy stanowiącej podstawę zabezpieczenia.
Korekta wpisu w BIK
Kolejną kwestią pozostają dane przekazane do Biura Informacji Kredytowej (BIK). Po prawomocnym stwierdzeniu nieważności umowy warto zweryfikować, czy informacje dotyczące kredytu zostały odpowiednio zaktualizowane. Ma to szczególne znaczenie przy kredytach, które w chwili wydania wyroku nadal były wykazywane jako aktywne zobowiązanie. Po prawomocnym stwierdzeniu nieważności umowy warto zweryfikować, czy dane dotyczące kredytu przekazane do BIK zostały odpowiednio zaktualizowane.
Kwestie podatkowe
Sam zwrot świadczeń pobranych przez bank na podstawie nieważnej umowy co do zasady nie oznacza uzyskania przez kredytobiorcę nowego przysporzenia majątkowego – odzyskuje on środki, które wcześniej wpłacił. Sytuacja może wymagać odrębnej analizy, jeżeli kredytobiorca korzystał wcześniej z preferencji podatkowych związanych z kredytem, w szczególności z odliczenia odsetek. Kwestie podatkowe warto zatem oceniać indywidualnie, uwzględniając sposób wcześniejszego rozliczania kredytu.
Czy można unieważnić spłacony kredyt we frankach?
Całkowita spłata kredytu nie zamyka sama w sobie możliwości zakwestionowania umowy. Jeżeli zawierała niedozwolone postanowienia uzasadniające stwierdzenie jej nieważności, kredytobiorca może dochodzić roszczeń także wtedy, gdy wszystkie raty kredytu zostały już zapłacone. Przed skierowaniem sprawy do sądu kancelaria powinna przeprowadzić analizę umowy oraz dokumentacji dotyczącej spłaty kredytu. Pozwala ona ustalić podstawy prawne roszczeń i kwoty, których kredytobiorca może dochodzić od banku.
Przedawnienie roszczeń
Przy spłaconej umowie szczególnego znaczenia nabiera przedawnienie roszczeń. Ocena terminu nie powinna ograniczać się wyłącznie do daty podpisania umowy ani zapłaty ostatniej raty. Przy ocenie przedawnienia roszczeń konsumenta nie można automatycznie przyjmować, że termin rozpoczął bieg już w dniu zawarcia umowy albo zapłaty poszczególnych rat. Początek i sposób obliczania terminu przedawnienia należy oceniać z uwzględnieniem zasad ochrony konsumenta wynikających z prawa Unii Europejskiej oraz aktualnego orzecznictwa TSUE i sądów krajowych.
Z tego względu możliwość dochodzenia roszczeń związanych z nieważnością umowy po całkowitej spłacie kredytu należy oceniać indywidualnie. Sama informacja, że zobowiązanie wobec banku zostało spłacone, nie przesądza jeszcze o braku podstaw do wystąpienia z roszczeniem.
Jeżeli rozważasz dochodzenie stwierdzenia nieważności umowy kredytu frankowego w Szczecinie, nasza kancelaria pomoże Ci przejść przez cały proces.
